1. Ý Nghĩa Nhân Văn Sâu Sắc Của Lễ Sene Dolta
Lễ Sene Dolta (trong đó "Sene" có nghĩa là cúng tế, "Dol" là bà và "Ta" là ông) hay còn gọi là Lễ cúng ông bà báo hiếu của người Khmer Nam Bộ. Đây là một trong hai đại lễ quan trọng nhất bên cạnh Tết cổ truyền Chôl Chnăm Thmây. Lễ Sene Dolta kéo dài suốt 3 ngày liên tiếp từ ngày 29 tháng 8 âm lịch đến ngày 1 tháng 9 âm lịch hằng năm[1].
Ý nghĩa cốt lõi của lễ Dolta mang đậm nét giá trị nhân văn sâu sắc: thể hiện tấm lòng hiếu kính vô bờ bến đối với đấng sinh thành cha mẹ, tưởng nhớ sâu sắc công ơn trời biển của tổ tiên ông bà quá cố, và cầu chúc may mắn, sức khỏe cho dòng tộc còn sống. Nghi lễ này có nét tương đồng cao với đại lễ Vu Lan báo hiếu của người Kinh hay tết Nguyên Tiêu cúng tổ tiên của người Hoa, biểu thị sự hòa quyện tuyệt vời của văn hóa lúa nước lấy gia đình làm nền tảng cốt lõi[2].
2. Truyền Thuyết Cổ Xưa Khởi Nguồn Ngày Lễ Hiếu
Theo tích cổ Phật giáo Nam tông truyền tụng trong phum sóc, ngày xưa có những vong hồn phạm lỗi nặng bị giam dưới cõi âm ti lạnh lẽo, hằng năm chỉ được quan diêm vương phóng thích lên nhân gian tìm kiếm đồ ăn từ người thân trong vòng 15 ngày của rằm tháng 8. Khi các vong linh tìm về phum sóc, nếu con cháu thờ ơ không dâng cơm cúng siêu độ, vong hồn sẽ tủi thân khóc lóc và buông lời oán trách, phum sóc từ đó gặp điềm xấu sương muối phá mùa[3].
Thương cảm cho các vong hồn bơ vơ và để cảm hóa con cháu chăm lo hiếu đạo, Đức Phật đã cảm hóa nhân dân, dạy bà con làm những bát cơm trắng thơm dẻo đặt cúng tại gia tiên và mang cúng dường siêu độ tại chánh điện chùa. Kể từ đó, lễ Sene Dolta ra đời, trở thành ngày hội hiếu đạo linh thiêng bảo đảm cho vong linh người khuất được siêu sinh cực lạc và mang phước đức an lành về cho con cháu đời đời.
3. Tiến Trình Hành Lễ 3 Ngày Truyền Thống Phum Sóc
Tiến trình lễ Sene Dolta của đồng bào Khmer được thực hiện trang trọng, tuần tự từng bước xuyên suốt 3 ngày chính thức với những nghi thức linh thiêng đặc trưng[4]:
Ngày Thứ Nhất: Sene Đón Ông Bà (29/08 âm lịch)
Mỗi gia đình Khmer lau dọn bàn thờ gia tiên sạch sẽ, trang hoàng nhang đèn. Sáng sớm, con cháu bày biện mâm cơm cúng ngon nhất với bánh gừng, trái cây rồi làm lễ thắp nhang mời vong linh ông bà khuất từ cõi âm trở về nhà sum họp cùng con cháu. Buổi chiều cùng ngày, cả nhà tắm rửa sạch sẽ, mặc quần áo mới rồi tiếp tục cúng cơm chiều mời vong linh tổ tiên ăn tối.
Ngày Thứ Hai: Sene Cúng Chùa (30/08 âm lịch)
Linh hồn của lễ báo hiếu. Đại gia đình Khmer mang theo giỏ cơm nước, bánh gừng lộng lẫy và y cà sa dâng cúng lên chư tăng ni tại chánh điện chùa phum sóc. Tại đây, sư cả cử hành các khóa tụng niệm kinh Pali cầu siêu cho vong linh ông bà tổ tiên và làm nghi thức thả các vắt cơm nhỏ quanh tháp cốt cổ kính. Buổi tối, nhân dân quây quần xem văn nghệ nhạc ngũ âm rực rỡ tại sân chùa.
Ngày Thứ Ba: Sene Tiễn Đưa Vong Linh (01/09 âm lịch)
Nghi lễ khép lại đầy xúc động. Sáng sớm ngày cuối cùng, mỗi nhà Khmer sửa soạn một mâm cơm nhỏ đặt cúng tiễn đưa vong hồn ông bà trở lại cõi âm. Đặc biệt, người Khmer có phong tục làm những chiếc thuyền tre nhỏ xinh xắn làm bằng thân cây chuối, đặt cơm vắt, muối tiêu, tiền giấy rồi thả trôi dọc theo dòng kênh rạch Năm Căn, Gành Hào mang ý nghĩa tiễn đưa ông bà về cõi cực lạc bình yên.
4. Nét Đẹp Bánh Gừng & Vật Phẩm Dâng Cúng Đặc Trưng
Trong mâm lễ vật dâng cúng Sene Dolta của người Khmer, không thể thiếu chiếc bánh gừng (còn gọi là bánh phồng trứng). Bánh được nặn từ bột tẻ trộn trứng gà ta, đường phèn rồi chiên phồng trong mỡ nóng đến khi giòn xốp rực màu vàng óng như đóa hoa tràm mùa thu, thể hiện mong ước cuộc sống thăng hoa, nở rộ phước lành của gia chủ[5].
Kế bên đĩa bánh gừng rực rỡ là những nến làm bằng sáp ong tự nhiên đun chảy thủ công và chùm hoa vạn thọ rực rỡ sắc vàng. Tất cả bày biện gọn gàng bên nải chuối chín gác yếm đỏ thắm, khói hương nghi ngút hòa quyện tạo nên không gian ấm cúng ngập tràn đạo hiếu phương Nam.
5. Lễ Sene Dolta Trong Nhịp Sống Mới
Ngày nay, trong bối cảnh tỉnh Cà Mau mới sáp nhập ổn định, lễ Sene Dolta không còn bó hẹp trong cộng đồng Khmer mà đã trở thành ngày hội văn hóa thắt chặt tình đoàn kết ba dân tộc Kinh - Khmer - Hoa. Vào những ngày này, chính quyền địa phương tổ chức nhiều đoàn đến thăm viếng, chúc tết và tặng quà cho các vị sư cả tăng ni chư phật tử tiêu biểu tại các chùa cổ.
Hàng xóm người Kinh, người Hoa cũng sang chơi nhà người Khmer ăn bánh gừng, uống chén nước trà xanh thanh mát và cùng tham gia múa điệu Lâm Thôn gắn bó nghĩa tình phum sóc chan hòa. Vượt qua ý nghĩa của một tôn giáo, lễ Sene Dolta thắp sáng ngọn lửa nhân văn của lòng hiếu thảo thiêng liêng — cội nguồn làm nên bản sắc đôn hậu, kiên cường bất khuất của cư dân miền sông nước Đất Mũi.
