Trước khi những lưu dân người Kinh xuôi Nam lội bùn mở cõi, và trước khi những bang hội người Hoa Triều Châu cập bến sông khơi lập ấp, vùng bán đảo cực Nam Tổ quốc đã là giang sơn chở che cho đồng bào Khmer cổ xưa. Sống chan hòa giữa rừng U Minh rậm rạp sậy đế và biển đầm ngập mặn đước tràm, họ đã thiết lập nên những phum, sóc trù phú, dựng nên hệ thống chùa tháp rực rỡ Nam tông, đặt nền móng văn hóa bản địa sâu đậm cho mảnh đất Cà Mau mới ngày nay.

1. Tiến Trình Lịch Sử Định Cư & Kiến Tạo Phum Sóc Khmer Cổ

Từ thời cổ đại Phù Nam và hậu Óc Eo (thế kỷ VIII - XVII), đồng bào Khmer cổ đã bắt đầu những làn sóng định cư nhỏ dọc theo các gồng cát cao ven duyên hải biển Đông (Bạc Liêu cũ) và các bãi bồi ven sông lợ nước ngọt huyện Thới Bình (Cà Mau)[1]. Họ sống nương nhờ thiên nhiên sông biển hoang sơ, chế tác các nông cụ, bắt cá tôm, làm ruộng lúa mùa và trồng cây ăn trái miệt vườn.

Sóc (srok - đơn vị cư trú lớn như làng) và Phum (phum - cụm dân cư nhỏ như xóm) là hai tế bào tổ chức xã hội truyền đời vững chắc của người Khmer. Mỗi phum sóc thường quy tụ xung quanh một gồng cát cao, có nguồn nước ngọt dồi dào che chở gia đình[2]. Và đặc biệt, trung tâm văn hóa tinh thần tối cao chỉ lối dẫn đường cho toàn sóc luôn luôn là ngôi chùa Phật giáo Nam tông rực rỡ vàng son.

"Chùa là nhà của sóc, là mái nhà chung chở che cuộc đời người Khmer từ lúc sinh ra, trưởng thành học chữ đến khi nhắm mắt xuôi tay."

— Câu ngạn ngữ cổ tả tầm quan trọng của chùa trong đời sống đồng bào Khmer cực Nam

2. Sự Ra Đời Và Sức Sống Vĩnh Hằng Của Phật Giáo Nam Tông

Phật giáo Nam tông Khmer (Theravada) truyền vào vùng bán đảo cực Nam từ thế kỷ XVII và nhanh chóng trở thành linh hồn văn hóa thiêng liêng của cư dân phum sóc[3]:

1

Khởi lập kiến trúc chùa tháp sơ khai thế kỷ XVII

Thuở ban đầu, các ngôi chùa được dựng bằng tre tràm đơn sơ lợp lá dừa nước trên các gồng cát. Đây là nơi chư tăng giảng pháp dạy chữ Khmer cổ cho các thanh thiếu niên trong sóc đến tu gieo duyên báo hiếu cha mẹ.

2

Đại hưng thịnh kiến trúc vàng son thế kỷ XVIII - XIX

Mối giao hòa cộng cư Kinh - Khmer - Hoa tốt đẹp giúp nền kinh tế phum sóc khởi sắc. Dưới sự phát tâm cúng cọp của đồng bào, các ngôi chùa cổ như Chùa Xiêm Cán (1887), Chùa Rạch Giồng được xây dựng bề thế với hoa văn đắp nổi gốm sứ rực rỡ tuyệt mỹ.

3

Phát triển & Bảo tồn di sản cấp quốc tế ngày nay

Hệ thống chùa tháp được tôn tạo hoành tráng, tiêu biểu là Chùa Ghositaram sở hữu tòa chánh điện lớn và rực rỡ nhất Việt Nam, là điểm đến du lịch tâm linh thế giới, bảo tồn nguyên bản tri thức di sản quý giá.

3. Hệ Lễ Tục Tinh Thần Và Nghệ Thuật Dân Gian Khmer Độc Đáo

Thời kỳ Khmer cổ đã kiến tạo và truyền lại cho đời nay một hệ thống lễ hội truyền thống vô cùng sôi động và lung linh bản sắc[4]:

4. Nét Đẹp Giao Thoa Cộng Cư Trên Mảnh Đất Cực Nam

Lịch sử Khmer cổ là sợi chỉ hồng xuyên suốt gắn kết sâu đậm tình đoàn kết Kinh - Khmer - Hoa trên đất Cà Mau mới[5]. Trong kháng chiến oai hùng bảo vệ đất nước, các ngôi chùa Khmer như Chùa Rạch Giồng (Thới Bình) vừa là bảo tự thờ Phật, vừa là nơi che giấu nghĩa sĩ, nuôi cán bộ cách mạng. Sự hòa hợp văn hóa, tôn trọng tín ngưỡng lâu đời đã tạo nên một cộng đồng cực Nam trù phú, nhân ái, mến khách và vô cùng rực rỡ bản sắc văn hóa.

Tài Liệu Tham Khảo

  1. Lương Ninh. Vương quốc Phù Nam — Lịch sử và Văn hóa cổ đại đồng bằng sông Cửu Long. NXB Giáo Dục, 2005.
  2. Trần Hồng Liên. Phật giáo Nam tông Khmer ở Nam Bộ — Tiến trình lịch sử và hội nhập văn hóa. NXB KHXH, 2004.
  3. Viện Nghiên cứu Phát triển bền vững vùng Nam Bộ. Văn hóa phum sóc và kiến trúc chùa tháp Khmer Tây Nam Bộ. 2018.
  4. Báo Cà Mau. Bảo tồn tiếng nói, chữ viết và di sản nghệ thuật trống lớn của đồng bào Khmer Thới Bình. baocamau.vn. 2023.
  5. Sở Văn hóa, Thông tin, Thể thao và Du lịch tỉnh Bạc Liêu. Hồ sơ di tích lịch sử - văn hóa các chùa tháp Phật giáo Nam tông cực Nam. 2022.