1. Huyền Thoại Sư Hàn Đất Hóa Giải Tai Ương Ôn Dịch
Lịch sử hình thành Chùa Quan Âm Cổ Tự gắn liền với cuộc đời đức độ, hành đạo cứu đời cứu người của Hòa thượng Thích Trí Tâm (được dân gian gọi thân thương là Sư Hàn Đất hoặc Sư Trí Tâm) vào thế kỷ XIX[1]. Vào khoảng năm 1840, khi vùng đất cực Nam đang hoang vu chướng khí, một trận dịch tả hung hãn bùng phát cướp đi sinh mạng của hàng ngàn dân nghèo.
Đau lòng trước cảnh lầm than, Hòa thượng Thích Trí Tâm đã dựng am lá đơn sơ ngay bên rạch sông nhỏ, đêm ngày trì chú cầu nguyện Phật Bà Quan Thế Âm phò hộ độ trì. Ngài không ngại gian khổ lội rừng sâu tìm các vị thuốc nam y, chẩn mạch bốc thuốc cứu chữa miễn phí cho dân lành. Sức đức độ cảm hóa và tài năng y thuật của sư đã giúp hóa giải trận dịch dữ, đem lại bình yên cho phum ấp[2].
📜 Huyền thoại thiêng liêng và Sắc phong Triều Nguyễn
Cảm phục trước tấm lòng đại từ đại bi và tài nghệ bốc thuốc cứu dân của vị thiền sư, Tổng đốc An - Hà (An Giang - Hà Tiên) đã tâu trình lên triều đình. Năm 1842, vua Thiệu Trị triều Nguyễn đã long trọng ban sắc phong, tặng cho am lá sắc phong bốn chữ vàng tôn kính "Quan Âm Cổ Tự" và sắc phong Hòa thượng Thích Trí Tâm làm Trụ trì, sắc lập làm sắc tự chính thức quốc gia[3]. Từ đó, nhân dân quanh vùng quen gọi ngôi bảo tự này là Chùa Phật Tổ để tri ân công đức trời biển của sư khai sơn.
2. Kiến Trúc Nghệ Thuật Chữ "Quốc" Độc Đáo Thời Nguyễn
Trải qua nhiều lần trùng tu tôn tạo qua các năm 1937, 1993 và gần đây, Chùa Quan Âm Cổ Tự vẫn giữ nguyên bố cục kiến trúc truyền thống chữ "Quốc" cổ kính đặc trưng của đền chùa Nam Bộ thế kỷ XIX[4]:
Ngoại quan & Hệ mái rêu phong
Mái chùa lợp ngói âm dương rêu phong cổ kính, trên bờ nóc trang trí tượng lưỡng long tranh châu, các linh vật rồng phượng uốn lượn uy nghiêm, mềm mại.
Nội điện & Bệ thờ sơn son thếp vàng
Điện Phật trang nghiêm, lộng lẫy với hệ thống các bao lam chấn song, hoành phi câu đối chạm trổ tinh xảo họa tiết tứ linh, cúc trĩ thếp vàng lộng lẫy.
Hệ thống cốt tượng cổ đất sét nung
Chùa lưu giữ hàng chục pho tượng Phật, Bồ Tát có niên đại cổ xưa bằng đồng và đất sét nung trộn giấy bản đẽo tay vô cùng tinh xảo và linh thiêng.
3. Ngôi Chùa Đóng Góp Cho Cách Mạng Giải Phóng Dân Tộc
Không chỉ là trung tâm tâm linh, Chùa Quan Âm Cổ Tự còn là địa điểm di tích lịch sử oanh liệt kháng chiến bảo vệ quê hương. Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ cứu nước, chùa là cơ sở hoạt động cách mạng tuyệt mật nằm ngay giữa lòng nội ô thành phố[5].
Các vị sư trụ trì và tăng ni phật tử đã chở che cho các cán bộ đặc khu hoạt động, cất giấu vũ khí, tài liệu cách mạng cách mạng an toàn. Những cây bồ đề đại thụ cổ thụ bên hiên chùa vẫn mang dấu vết của những vết đạn bom như nhân chứng sống cho một thời kỳ đấu tranh giành độc lập tự do kiên cường của quân dân Cà Mau.
4. Cẩm Nang Tham Quan Chùa Phật Tổ Cà Mau
Tài Liệu Tham Khảo
- Cục Di sản Văn hóa, Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch. Quyết định công nhận di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia Chùa Quan Âm Cổ Tự. 1996.
- Nguyễn Quảng Tuân. Những ngôi chùa cổ danh tiếng ở Nam Bộ. NXB TP. Hồ Chí Minh, 1999.
- Hội khoa học Lịch sử tỉnh Cà Mau. Chùa Phật Tổ Cà Mau — Lịch sử hình thành và đóng góp cách mạng. 2012.
- Báo Cà Mau. Quan Âm Cổ Tự — Ngôi chùa di sản hơn 200 năm tuổi linh thiêng. baocamau.vn. 2023.
- Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Cà Mau. Biên niên sử Phật giáo cực Nam Tổ quốc. 2021.
