1. Vai Trò Cột Trụ Của Nghề Đóng Xuồng Ghe Trong Đời Sống
Từ thời khẩn hoang, khi đường bộ chưa hình thành, mọi sinh hoạt từ giao thương chợ búa, đi lại học hành đến dựng vợ gả chồng của lưu dân Cà Mau đều diễn ra trên mặt nước[1]. Chiếc xuồng ba lá lách qua rừng sậy U Minh, chiếc vỏ lãi chạy lướt trên triền sóng đước Năm Căn và chiếc tàu cá gỗ lớn vượt sóng ra khơi biển Tây, biển Đông đã viết nên thiên lịch sử oai hùng của vùng cực Nam.
Để đáp ứng nhu cầu giao thông đường thủy khổng lồ đó, các trại đóng xuồng ghe và đóng tàu biển quy mô lớn đã hình thành và hưng thịnh rực rỡ dọc theo các cửa sông ngã ba ngã tư sầm uất. Ba trung tâm nổi tiếng nhất là Năm Căn (nổi danh đóng xuồng ba lá, vỏ lãi), Sông Đốc và cảng cá Gành Hào (thủ phủ đóng các loại tàu cá gỗ công suất lớn đánh bắt xa khơi)[2].
Vỏ Lãi & Xuồng Ba Lá
Được chế tác thủ công với thân thon dài độc đáo lướt cực nhanh trên sông ngòi kênh rạch rậm rạp sậy đước, đặc trưng của Năm Căn.
Tàu Cá Gỗ Xa Khơi
Những con tàu gỗ công suất lớn từ 500 đến hơn 1000 CV đóng bằng gỗ sao dày dặn chịu bão tố khơi xa, tập trung tại Sông Đốc và Gành Hào.
Ghe Ngo & Xuồng Đua
Những chiếc ghe ngo rực rỡ hoa văn Khmer được chế tác tỉ mỉ phục vụ lễ hội đua ghe ngo truyền thống lớn hằng năm miệt cực Nam.
2. Kỹ Thuật Chế Tác Gia Truyền Đỉnh Cao Của Người Thợ Đất Mũi
Đóng được một chiếc xuồng ba lá hay một con tàu biển chịu được sức tàn phá của sóng gió và nước mặn đòi hỏi những tri thức dân gian gia truyền cực kỳ tinh xảo[3]:
🛠️ Kỹ Thuật Hơ Lửa & Xảm Dầu Chai Gia Truyền
Lựa chọn gỗ chất lượng: Người thợ xưa chỉ chọn gỗ sao cát, gỗ dầu cổ thụ chịu được độ mặn phèn cao và không bị mối mọt đục phá ăn gỗ.
Kỹ thuật Uốn hơ lửa: Những tấm ván gỗ thẳng tắp được xẻ mỏng, sau đó hơ trên lửa rơm rạ liên tục để thớ gỗ mềm ra, rồi dùng ni vắt để uốn cong theo cung lườn tàu vô cùng chuẩn xác, nhịp nhàng mà không hề nứt vỡ.
Xảm chét kẽ tàu: Đây là khâu quyết định sự an toàn. Người thợ nấu chảy nhựa chai (dầu rái chưng) cùng bột vôi cát để chét chêm chặt vào các kẽ hở giữa các tấm ván. Lớp dầu chai này đông lại sẽ hóa đá cản phá tuyệt đối nước thấm vào bên trong vỏ tàu.
3. Nghi Lễ Hạ Thủy Thiêng Liêng Biển Khơi
Đối với ngư dân và thợ đóng tàu cực Nam, con tàu hạ thủy là sự sinh thành của một sinh mệnh sống[4]. Trước khi con tàu được đẩy trượt xuống dòng sông, một nghi lễ cúng hạ thủy (còn gọi là cúng ghim buồm, ghim búa mở luồng nước) diễn ra trang nghiêm đầu mũi tàu.
Người ta cúng heo quay, nhang đèn, trái cây và rưới chén rượu trắng lên mũi tàu vẽ hai con mắt tàu uy nghi hướng ra sông biển. Mắt tàu vẽ hai bên mũi thuyền có ý nghĩa tâm linh giúp con tàu "nhìn thấy đường đi" để tránh bão tố rạn đá ngầm và tìm thấy luồng cá tôm dồi dào, mang lại sự bình an cho vạn chài ra khơi.
4. Làng Nghề Đóng Tàu Sông Đốc & Gành Hào Ngày Nay
Hiện nay, tại hai cửa biển Sông Đốc và Gành Hào có hàng chục xưởng đóng tàu gỗ quy mô hoạt động ngày đêm nhộn nhịp tiếng cưa xẻ gỗ[5]. Mặc dù công nghệ composite và sắt thép ngày càng phát triển, những con tàu gỗ truyền thống đóng tay bởi các bậc thầy phong ngạn Bạc Liêu - Cà Mau vẫn được ngư dân vô cùng ưa chuộng nhờ độ đầm dạt chịu sóng gió biển khơi dẻo dai tuyệt vời. Du khách khi ghé thăm Sông Đốc có thể đi cano dọc sông ngắm nhìn những dàn đóng tàu sừng sững, cảm nhận nhịp sống lao động hào sảng nơi miệt biển khơi.
Tài Liệu Tham Khảo
- Trịnh Hoài Đức. Gia Định thành thông chí — Thư tịch cổ mô tả sông nước giao thông phương Nam. NXB Giáo Dục, tái bản 1998.
- Hội Văn hóa Dân gian tỉnh Cà Mau. Tri thức bản địa về nghề đóng xuồng ghe Năm Căn. 2018.
- Báo Cà Mau. Rộn rã tiếng búa cưa xẻ gỗ các xưởng đóng tàu cá lớn nhất bờ biển Tây Sông Đốc. baocamau.vn. 2023.
- Tạp chí Khoa học và Công nghệ Cà Mau. Cải tiến kỹ thuật đóng vỏ lãi composite và giữ gìn nghệ thuật đóng tàu cá gỗ truyền thống. 2022.
- Cổng thông tin điện tử UBND huyện Đông Hải. Bảo tồn nghề đóng tàu gỗ truyền thống cửa biển Gành Hào. donghai.baclieu.gov.vn. 2024.
